Enkola Ezitalizimu eza mu Kukongojja Eby'amakulu Ebya Tekinologiya mu Lulimi Oluganda

Okunnyonyola engeri ey'okufunamu ebigambo n'ebyogero ebya kitekinologiya ebikozesebwa mu lulimi Oluganda

Tusobodde okwawulamu amakubo ataano agasobola okuyitibwamu okufunawo ebigambo ebikongojja amakulu aga kisayansi ne tekinologiya mu lulimi luno.
Bwe tugakozesa, ebigambo n'ebyogero ebivaamu bituukiriza obukalu obutateekwa okubulawo buno:

1. Bisobola okuzaala binnaabyo mu ngeri etalabika nga enjingirire oba enkake
2. Bikwaatagana ne Nkola Tabamawanga (Systeme Internationale, SI)
3. Byanguyira ab'ogezi ab'olulimi okwatula

Amakubo ago ge gano:

1. Ekigambo kisangiddwaawo mu lulimi
2. Kyogero ekya tekinologiya ekyesigamizidwa ku Nkola Tabamawanga

   Wano tuteekwa okugoberera enkola eya SI emirimu gyaffe gisobole okutegeerebwa mangu abakugu bannaffe ab'ennimi endala. Era kino kiyamba n'abayizi abaffe okwanguyirwa okukwaanaganya ebyogero n'obubonero bwabyo ttabamawanga.

   Ebimu ku ebigwa mu kiti kino:

   Bipimo
   	Lungereza	Luspanya	Luganda	Kabonero aka SI
   Buwanvu	metre		miita	m
   Buzito	gram		gulaamu	g
   Kiseera		seconda	sikonda	s
   Bilengo
   10	Deka		Deka	Dm,Dg,Ds	Dekamiita, Dekagulaamu, Dekasikonda
   100	Hecto		Hekito	Hm,Hg,Hs	Hekitomiita, Hekitogulaamu, Hekitosikonda
   1000	kilo		kilo	km,kg,ks	kilomiita, kilogulaamu, kilosikonda
   1000000	Mega		Mega	Mm,Mg,Ms	Megamiita, Megagulaamu, Megasikonda
   1000000000	Giga		Giga	Gm,Gg,Gs	Gigamiita, Gigagulaamu, Gigasikonda
   1/10	deci		desi	dm,dg,ds	desimiita, desigulaamu, desisikonda
   1/100	centi		centi	cm,cg,cs	centimiita, centigulaamu, centisikonda
   1/1000	milli		mili	mm,mg,ms	milimiita, miligulaamu, milisikonda
   1/1000000	micro		mikulo		mikulomiita, mikulogulaamu, mikulosikonda
   1/1000000000	nano		nano	nm,ng,ns	nanomiita, nanogulaamu, nanosikonda

   Ebyogero eby'engeri eno bitera okubeera n'ekikolo ekiva mu Lulattini oba Lugereeki/Luyonaani. Ebilala byabbulwa mu bavumbuzi ab'ettutumu, nga okugeza:

   Kyogero	Kabonero aka SI
   Watt	w
   Weber	W
   Henry	H
   Coulomb	C
   Joule	J
   Newton	N

   Ekyogero bwekityo kisaanye kilekebwe nga bwekiri. Mpozi osobola okuteekawo ekilaga nga bwe kyaatulwa:

   Watt, (watti)

   Weber (veeba)

   Henry (henule)

   Coulomb (kulombu)

   Joule (juulu)

   Newton (nutoni)

   Eby'enkula eno bw'ogeza okufuula empandiika ya byo obeera obikutudde ku nnono n'obubonero bwabyo. Ekyo, mu biseera ebijja abayizi baffe nga batandise okugguka ku sayansi ne tekinologiya nga tebasoose okwetaaga kuyiga nnimi engwiira kibeera kibaleetera okukaluubirirwa ennyo.

3. Kyogero ekya tekinologiya ekivudde mu Lulattini oba Olugereeki/Luyonaani

   Ennimi zino ebbiri enjatula n'empandiika zaazo zifaanagana ennyo n'eby'Oluganda. Kino bw'okigatta ku nsonga nti ebyogero bingi mu ebya Kemiya n'eByobulamu biggyidwa mu nnimi ezo, kilabika nti kya mugaso okuyingiza ebyogero eby'engeri eno bulambalamba mu Luganda. Enkyuuka ez'etaagibwa tezibuza ennono ya byo.

   Enkola ennyangu okugoberera eri nti ebyogero bino bitera okukomekkerezebwa ennukuta -ia, -us, -ius, -ion, -gen, -on, -um ne -ium. Enkomekkerereza zino zisobola okugandawazibwa bweziti:

   Lulattini/ Lugereeki/Luyonaani	Luganda
   -ia	-iya
   -ius	-iyo
   -us	-o
   -um	-umu
   -ium	-iyumu
   -ion	-iyo/-iyoni
   -on	-oni
   -gen	-geni

   Enkomekkereza endala ezigwa mu kiti kino gyeziri.

4. Kyogero ekya tekinologiya ekikozesa ekigambo ekya mu lulimi oluzaaliranwa olw'omuyiiya waakyo mu ngeri etali eya bulijjo.
5. Ekirowooze kikongojjeddwa bulungi mu kigambo ekya mu lulimi oluzaaliranwa olw'akikozesa ekya bulijjo.